معماری

معماری • معمار • تاریخ معماری • [نمایش]گرایش های معماری معماری منظر(محوطه سازی) • معماری داخلی • معماری پایدار(معماری سبز) • معماری شهرسازی • مرمت • [نمایش]مفاهیم کلیدی   [نمایش]معماران و نظریه پردازان کلیدی ایمهوتپ • ویترویوس • فیلیپو برونلسکی • لئون باتیستا آلبرتی • آندرا پالادیو • جان راسکین • آدلف لوس • لوکوربوزیه • آلوار آلتو • فرانک لوید رایت • لودویگ میس فن در روهه • والتر گروپیوس • حسن فتحی • لوئی کان • باکمینستر فولر • پیتر آیزنمن • فرانک گری [نمایش]آثار کلیدی   [نمایش]معماری ایرانی-اسلامی   [نمایش]رشته های مرتبط   [نمایش]معماری بر پایه کشور

این جعبه: نمایش • بحث • ویرایش

 

معماری (به انگلیسی: Architecture) یا مهرازی هنر و فن طراحی و ساختن بناها، فضاهای شهری و دیگر فضاهای درونی و بیرونی برای پاسخ هم آهنگ به نیازهای کارکردی و زیباشناسانه است.

باید معماری را از مهندسی سازه و ساخت و ساز متمایز ساخت. گرچه بسیاری از بناها (نظیر خانه ها و مکان های عمومی) کاملا در حیطهٔ دانش معماری ست، برخی سازه ها و بناهای دیگر (مثل یادمان ها، پل ها، کارخانه ها و غیرو) وجود دارند که در مرزی بین معماری و مهندسی یا معماری و هنر قرار می گیرند.

 

 

بس گونه گی معماری

به گفته موتیسوس، معماری وسیله واقعی سنجش یک ملت بوده و هست (گروتر، ۱۳۷۵)^[۱] و از آنجایی که” معماری“ یکی از مظاهر بیرونی فرهنگ یک جامعه است نماد مناسبی برای مطالعه ”فرهنگ“ آن جامعه محسوب می شود و هر فرهنگ دارای معماری مختص به خود است.^[۲] دورافتاده ترین قبایل نیز چادرها، کلبه ها، تزیینات و شیوهٔ مجتمع سازی مربوط به خود را دارند.

شکل نهایی معماری هر فرهنگ و تمدن نتیجهٔ عوامل اقلیمی (آب و هوا، پستی ها و بلندی ها و مصالح موجود)، پیشرفت های تکنیکی، وجود نیروی کار و نهادهای اجتماعی، عقاید مذهبی و نظریه های علمی است. با این حال برخی عوامل در بیش تر جوامع وجود دارند. عواملی که معمولا با نیازهای بدن انسان مرتبطند.

محافظت در برابر اتفاقات هواشناختی، مقیاس خاص عناصر معماری -در تناسب با بدن انسان-، منبع گرما، مکان مناسب برای دخیره غذا و پیش بینی نیازهای بهداشتی از عواملی ند که در فرهنگ های مختلف وجود دارند. ولی هر فرهنگ با توجه به اولویت هایش، رابطه اش با طبیعت و درکش از بدن انسان به این نیازها پاسخ می دهد.

معماری و هنر

معماری یک هنر اجتماعی ست.^[۳] معماران گاه بناهایی را با ایده های شخصی طراحی می کنند و حتی می سازند، ولی بیشتر ساختمان ها با توجه به نیازهای اجتماعی طراحی می شوند. معمولا از معماران انتظار می رود که یک ساختمان مشخص را در یک مکان مشخص طراحی کنند. در روند ساخت یک ساختمان افراد زیادی درگیر می شوند؛ به مقدار زیادی سرمایه و منابع و به تخصص های دیگری به جز معمار نیاز است. هم چنین قوانین و آیین نامه های ساختمانی تصمیم گیری های معمار را محدود می کنند.

در طراحی یک ساختمان معمار تصمیم گیرندهٔ نهایی ست؛ ولی خواست جامعه، قوانین و درخواست های کارفرما بر تصمیم های او اثر می گذارند. اتفاقی مشابه نیز در مورد ظاهر و نمای ساختمان ها می افتد. حتی امروزه که از تجربه های جدید و ناآشنای ظاهری استقبال می شود، در بسیاری از شهرها به ویژه شهرهای تاریخی مقرراتی وجود دارد تا ساختمان های جدید در قالب شهری جا بیافتند و از یک زبان مشترک ظاهری پیروی کنند.

گرچه محدودیت هایی که توسط عوامل بیرونی بر تصمیم گیری معمار اثر می گذارد در میان بیشتر معماران یک واقعیت پذیرفته شده است، ولی در تاریخ معمارهای مهم و معروفی نیز وجود داشته اند که بر روی کاغذ و بدون توجه به نیازهای جامعه یا حتی قوانین فیزیک کار کرده اند؛ مانند جیوانی باتیستا پیرانسی و آنتونیو سنت-الیا. این نوع معماران گاه به تمسخر معمار کاغذی نامیده می شوند. ^{[نیازمند منبع]}

با این همه نباید خواست اجتماع را به دیدهٔ یک مانع در برابر اهداف هنرمندانهٔ معمار نگریست. بیش تر معمارها به این درخواست ها به عنوان شرایط طبیعی یک مسیر هنری نگاه می کنند.

معماری و مهندسی

همان گونه که معماری رابطه ای مشخص با هنرهای زیبا دارد، رابطهٔ مشخصی هم با مهندسی دارد. معمار می تواند نقش یک مهندس را بازی کند اما نباید فراموش شود که هر یک از این دو حرفه تعریف مشخصی دارند. بیش تر ساختمان های تاریخی که مورد تحسین واقع شده اند به دست اشخاصی ساخته شده اند که هم معمار و هم مهندس بوده اند. هر بنا نیاز به پیش بینی های تکینیکی دارد که کار مهندس است. در حالی که معمار علاوه بر دیدن این نیازها، باید فراتر رود و معنا، حس یا ایده ای را منتقل کند. برای مثال یک بنای مذهبی مثل کلیسا باید بیان کنندهٔ یک نظم کیهانی، منتقل کنندهٔ احساس ایثار و حتی آموزش دهندهٔ ایمان و فلسفهٔ مذهبی از لابلای ریختها و تزیینات باشد. یک ساختمان حکومتی هم باید دارای شخصیت خاص باشد و بازدیدکنندگان (یا شهروندان) را به یک رفتار مورد انتظار وادارد. خانهها نه تنها عمل کردی و ایمن بلکه باید دارای شخصیتی گرم و خانگی باشند. این اهداف و سیاست ها توسط فرهنگ یا حتی خود شخص سازنده تعریف می شوند و در حوزهٔ کاری معمار (و نه مهندس) قرار دارند.

برخی معماران^[۴] بارها عنوان کرده اند که یک بنای کارکردی و ایستا ذاتا زیبا و مطلوب است و معماری باید تنها به عنوان شاخه ای از مهندسی شناخته شود. با این همه این دیدگاه منتقدان بسیاری دارد و بناهای کمی واقعا با در نظر داشتن این تئوری طراحی و ساخته می شوند.

ویترویوس: ایستایی، کارایی، زیبایی

حدود ۲۰ سال قبل از میلاد، ویترویوس معمار رومی چیزی را که امروز نخستین کتاب باقی مانده در باب معماری شناخته می شود را نوشت. این کتاب به عنوان تنها نوشته دربارهٔ معماری یونان و روم باستان از اعتبار والایی در میان معماران بهره مند بوده و برای قرن ها ماخذ اصلی بیش تر نظریه های معماری به شمار می رفته است.

در این کتاب ویتروویوس کیفیت های لازم معماری را در سه ردهٔ اصلی ایستایی (به لاتین: firmitas)، کارایی (به لاتین: utilitas) و زیبایی (به لاتین: venustas) تقسیم بندی کرد. این رده بندی برای قرن های زیادی بین معماران کاملا پذیرفته شده بود. هر کدام از این عبارت ها به اشکال گوناگون ترجمه و تفسیر شده اند؛ معنای آنها در طول زمان تغییر کرده و اهمیت آنها به چالش کشیده شده است تا جایی که برخی پیش نهاد کرده اند یکی از این سه کیفیت می تواند نتیجهٔ طبیعی دوتای دیگر باشد.^[۵] با این همه این سه کیفیت برای قرن ها اصول معماری و به ویژه معماری غربی را تبیین کرده اند و هنوز از آنها به عنوان چارچوبی برای بررسی خوب یا بد بودن معماری استفاده می شود.

ایستایی

ایستایی روشن ترین مشخصه از بین سه عبارت ویتروویوس است.

هر بنا بایستی ایستا باشد: وزن خود، بارهای زنده، نیروهای زلزله و باد و دیگر نیروها -که قابلیت تخریب ساختمان را دارند- را مهار کند. انتظار می رود یک بنای خوب ایستایی لازم و کافی را با به کار بردن مصالح و شیوهٔ ساخت مناسب و بدون هدر دادن بی مورد منابع تامین کند.

در نظر ویتروویوس، ایستایی شامل معنای پایداری (به لاتین: Peranitas) نیز بوده است. بناها باید قابلیت عمر طولانی (چندین قرن در برخی موارد) را داشته باشند. این معنا امروز تغییر یافته است. به عنوان مثال بناهای موقتی و قابل جابجایی در بسیاری از موارد معماری خوب به شمار می رود. از سوی دیگر به نظر می رسد برای سازه های موقتی و قابل جابجایی بایستی معیارهای پایداری دیگری جدیدی در نظر گرفت. حتا یک بنای موقتی که تنها یک بار مورد استفاده قرار می گیرد و سپس تخریب می شود باید قابل بازیافت باشد و ازین لحاظ با اصول و محدودیت هایی در طراحی مواجه است.

ایستایی یک بنا به مصالح و شیوهٔ ساخت آن بستگی دارد. تفاوتی بنیادین را در ساخت جرزهای باربر به وسیلهٔ روی هم قرار دادن بلوک ها (سنگی، خاکی یا مصالح دیگر) و استفاده از قاب ها یا اسکلت هایی که با عناصر غیر باربر پوشیده می شود می توان مشاهده کرد. در تاریخ معماری غرب معمولا روش اول روش غالب ساخت بوده است. در معماری ژاپنی، معماری چینی و معماری عشایری روش دوم بیش تر مشاهده می شود.

در ایران، تا پیش از حملهٔ اسکندر و در شیوهٔ معماری پارسی با الهام از معماری تمدن اورارتو شیوهٔ دوم رواج بیش تری داشته است که این را می توان در تخت جمشید ناظر بود. از شیوهٔ معماری پارتی به بعد، در دوران ساسانیان با الهام از معماری عیلام و در معماری دوران اسلامی، روش اول تبدیل به روش رایج ساخت وساز شد.

در یک رده بندی دقیق تر می تواند مصالح ساختمانی را دستکم در پنج رده تقسیم کرد. هم چنین می توان چهار روش بنیادین در ساخت را نام برد.

روش ها

کارایی

کارایی یک بنا شامل عمل کرد (به انگلیسی: Function) و هم چنین نقش آن به عنوان پناه گاه است. عمل کرد یک ساختمان تاثیر عمیقی بر شکل گیری فضاهای مختلف و اندازه و ریخت آنان می گذارد. نقش پناهگاهی نیز گاه روی جهت گیری و شکل ساختمان اثر گذار است، ولی بیش ترین اثر آن را در پوستهٔ ساختمان - حد فاصل آن با فضای بیرون- می توان مشاهده کرد. نقش پناه گاهی یک ساختمان بر روی سیستم های مکانیکی درون ساختمان هم اثرگذاری ویژه ای دارد.

مفهوم عمل کرد بیش از آن که به نظر می رسد مورد مناقشهٔ منتقدان بوده است.^[۶] بحث در مورد عمل کردگرایی (نظریه ای که بیان می دارد ریخت یک معماری می تواند تنها با توجه به عمل کردش ساخته شود) ایدهٔ محوری معماری قرن بیستم بود. در برخی موارد منتقدان پست مدرنیست معماری عمل کردگرا را با معماری مدرن یکی دانسته اند -و هر دو را رد کرده اند-. امروزه عمل کردگرایی معمولا یک تفکر ارتجاعی و متعلق به گذشته تلقی می شود و حتا گفته می شود نمی توان بنایی را یافت که تنها با توجه به عمل کردش شکل گرفته باشد. با این همه از کتاب های راهنمای عمل کردگرایی چون اطلاعات معماری نویفرت به وفور در تمرین ها و مدارس معماری استفاده می شود.

عمل کردگرایی در طراحی کارخانه ها و خانه سازی های انبوه اصالت خاصی یافت. در کارخانه ها، هدف چیدمان فضاها با توجه به روند تولید، کاهش جابجایی ها و در نهایت افزایش بهره وری موجب این اتفاق شد. در مورد خانه سازی مساله، ساخت خانه های انبوه، ارزان و باکیفیت بود. با برنامه دهی فضا با توجه به عمل کرد می شد بهینه ترین اندازهٔ لازم برای هر اتاق را به دست آورد و بنابرآن خانه هایی حداقلی ساخت. با ارزان تر شدن هزینهٔ و کاهش مدت زمان ساخت، امکان ساخت خانه های بیش تر فراهم می آمد. این مساله در میانهٔ دههٔ ۱۹۲۰ -که کمبود خانه یک مشکل حاد بود- مورد توجه معماران اروپا (به ویژه معماران آلمانی) قرار گرفت و باز پس از جنگ جهانی دوم به عنوان یک مساله مهم مطرح شد. در دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ با افت نیاز به خانه سازی های انبوه، عمل کردگرایان به تدریج مورد انتقاد قرار گرفتند. عمدهٔ محورهای انتقاد از عمل کردگراها آثاز مخرب روان شناختی - و جامعه شناختی وقتی که بحث شهرسازی پیش می آید- و زیبایی شناسی ضعیف این نوع معماری است.

در یک نگاه تاریخی می شود گفت عمل کرد -با تعاریف مدرنیست ها- اثر کمی بر ریخت شناسی معماری داشته است. ساختمان ها را می توان با توجه به عمل کردشان به ساختمان های مذهبی، حکومتی، اقامتی، تولیدی، آموزشی، تفریحی و غیرو رده بندی کرد. ولی نمی توان به آسانی پذیرفت که شکل یک ساختمان بر اثر عمل کرد آن ساخته می شود. یک خانه با نیاز به خوابیدن، پخت و پز، ذخیرهٔ غذا و گاهی کارکردن تعریف می شود ولی مفهوم خانواده و روابط بین زن و مرد نیز بر ریخت آن تاثیر به سزایی دارد. امروزه این یک اصل پذیرفته شده است که در همهٔ فرهنگ ها فضای داخلی خانه در به شکل مردانه یا زنانه است و روابط بین این دو نوع فضا، یک عامل بنیادی در برنامه دهی معماری به شمار می رود.

 

طبیعت در معماری

سه نوع الهام پذیری از طبیعت درمعماری:

تقلید و الگو پذیری و الهام جویی از طبیعت در معماری به سه شیوه تقسیم می شود. هریک از این شیوه ها از شیوة قبل خود کامل تر و آگاهانه تر است و شیوة سوم، شیوه مطلوب و غایی ست.

• الهام از اشکال طبیعت
• الهام گیری معنایی از طبیعت
• الهام از قواعد طبیعت

۱. الهام از اشکال طبیعت در این روش تنها به تقلید از شکل پرداخته شده و به مبانی و اصول سازه ای آن توجه نمی شود. به عنوان نمونه لایه های زمین منطبق با نیروهایی که به آن وارد می شوند، شکل می گیرند؛ در حالی که معماران با نادیده گرفتن این نیروها صرفاً وضعیت موجود را برداشت می کنند. تبدیل ساختمانی ظاهراً طبیعی به واقعیت، عملی پرهزینه و در واقع غیر طبیعی است، زیرا طبیعت از قانون حداقل استفاده از انرژی بهره می جوید، در صورتی که برای ساختن و زنده نگاه داشتن ساختمانی شبه طبیعی با اشکال نامنظم باید انرژی بسیار زیادی صرف شود.

۲. الهام گیری معنایی از طبیعت استعاره و معنی می تواند ما را از دام سطحی نگری در امان نگه دارد. کارهای معمارانی که به طبیعت از دید جامع استعاری نگریسته اند و ساختمان های خود را بر مبنای آن بنا کرده اند بهترین الگوی این راهبرد خلاقیت می باشند.

۳. الهام از قواعد طبیعت بهترین الهام گیری از طبیعت، استفاده از قواعد وقوانین آن است و چون این قواعد، درطبیعت عمومیت دارند، نباید برای بهره گیری از آن ها، از یک نمونه خاص، الهام گرفت. سازه های معماری با بهره گیری از این قواعد طبیعی، به طبیعت نزدیک تر می شوند. حفظ ساختار موجود در مقابل بارها ونیروهای وارد بر آن در پدیده های طبیعت مهم ترین فلسفهوجودی سازه آنها است که در سازه های طبیعی از روش هایمختلفی برای مقابله با نیروهای خارجی تهدیدگر استفادهمی شود. در ادامه به چهار مورد آن اشاره می شود.

۱-۳ - طبیعت همواره سعی دارد که تا حد امکان از تنشهای کششی و فشاری در سازه های خود استفاده کند و از تنشهای خمشی جز در مواردی که ساختار آن ماهیت لایه ای دارداستفاده نکند. اساسا همه ساختارهای طبیعی بافت لایه ایدارند یعنی سطوح و احجام آن ها از کنار و روی هم قرار گرفتن لایه ها به وجود آمده است. ماهیت لایه ای موجب می شود تادر فرم های طبیعی، فقط عکس العمل های کششی و یا فشاری بوجود آید.

۲-۳ - مقاومت در برابر نیروها با انعطاف پذیری و تغییر این روش در سازه های طبیعی به وفور مشاهده می شودو از انعطاف پذیری بالایی برخوردار است. به عنوان مثال بسیاری از پرندگان ترجیح می دهند لانه های خود را بر رویشاخه های نرم و نازک درختان ایجاد کنند، چرا که هر چهشاخه ها از نعطاف پذیری بیشتری برخوردار باشند، احتمال شکستن آن ها کم تر خواهد بود. چنین رویه ای سبب می شود که ساختار ضمن صرف مصالح کم تر، پاسخ گوی مقاومت به گونه بهتری نیز باشد.

۳-۳ - فرار از نیرو و جا خالی دادن در برابر آن:

این روش نیز یکی از روش های مقابله طبیعت در برابر نیروها است. و در حقیقت مبنای آن کاستن از مقدار و شدت نیروی وارد است. مثلا درختان در اثر وزش بادهای شدید با خم شدن خود امکان عبور مقداری از نیروها را از بالای خود می دهند و به این ترتیب از میزان نیروی وارده بر تنه آن ها کاسته می شود.

۴-۳ - استفاده از نیروهای مزاحم علیه یکدیگر و یا خودشان: درختان در هنگام باد، خم می شوند و مقداری از نیروی باد را به شکل انرژی پتانسیل درخود ذخیره کرده و در حرکت های رفت و برگشتی، بخشی از این نیرو را خلاف جریان باد، تخلیه می کند. قرارگیری شاخه های درخت به گونه ای است که وزن یک سمت از درخت باعث نگه داری سمت دیگر درخت می شود و بالعکس. در معماری مشابه این رفتار در ساختار دکل و دهانه اصلی پل آلامیلو اسپانیا طراحی شده توسط کالاتراوا، دیده می شود. در طراحی وساخت این پل، تعادل بین دکل و دهانه با تلفیق بر اصول زیبایی شناختی به صورت غیر متقارن برقرار شده است، به گونه ای که دکل و دهانه اصلی پل هر یک عاملی برای نگه داری دیگری می باشند